1. Vai trò của gan với cơ thể
Gan là “nhà máy xử lý” của cơ thể. Hầu hết thuốc sau khi uống đều được chuyển hóa tại gan trước khi phát huy tác dụng hoặc được thải trừ ra ngoài. Vì vậy, khi chức năng gan suy giảm, quá trình chuyển hóa và thải trừ của thuốc cũng bị ảnh hưởng.
Hệ quả của việc này là thuốc có thể tồn tại lâu hơn trong cơ thể, dễ tích lũy và làm tăng nguy cơ tác dụng phụ hoặc gây độc. Do đó, người mắc bệnh gan cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng bất kỳ loại thuốc nào — kể cả thuốc không kê đơn hay thực phẩm chức năng.
2. Giảm chức năng gan là gì?
Giảm chức năng gan là tình trạng gan không còn hoạt động hiệu quả như bình thường. Nguyên nhân thường gặp gồm:
- Viêm gan virus
- Gan nhiễm mỡ
- Xơ gan
- Tổn thương gan do rượu hoặc thuốc
Ở người xơ gan, đặc biệt là xơ gan mất bù, khả năng chuyển hóa thuốc giảm rõ rệt. Ngoài ra, khi gan tổn thương sẽ làm tăng dạng thuốc tự do trong máu hơn bình thường, dễ gây ra các biến cố bất lợi.
3. Thận trọng khi dùng thuốc
Các nghiên cứu cho thấy ở người có chức năng gan kém, cơ thể xử lý thuốc chậm hơn và khó dự đoán hơn gây ra các hệ quả sau:
3.1 Tăng nguy cơ tích lũy thuốc
Gan suy yếu sẽ làm giảm khả năng chuyển hóa của thuốc. Mặc dù liều dùng không đổi nhưng thuốc có thể tích lũy, làm tăng nguy cơ gặp tác dụng không mong muốn như buồn nôn, chóng mặt, hạ huyết áp hoặc thậm chí tổn thương gan nặng hơn.
3.2 Tăng nguy cơ độc tính
Một số thuốc vốn đã có nguy cơ gây độc gan. Khi gan đã tổn thương, nguy cơ này càng cao. Tình trạng này có thể biểu hiện bằng vàng da, mệt mỏi nhiều, nước tiểu sẫm màu hoặc đau vùng hạ sườn phải.
4. Nhóm thuốc cần đặc biệt lưu ý
4.1. Thuốc giảm đau – hạ sốt
Paracetamol là thuốc phổ biến, nếu dùng quá liều hoặc dùng kéo dài có thể gây tổn thương gan. Nhóm thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) cũng cần thận trọng vì có thể làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa và ảnh hưởng thêm đến gan.
4.2. Thuốc kháng sinh
Một số kháng sinh chuyển hóa nhiều qua gan như amoxicillin-clavulanate, macrolid (Erythromycin, Clarithromycin…) có thể gây tăng men gan, hoặc viêm gan ứ mật.
4.3 Thuốc điều trị mỡ máu
Thuốc hạ mỡ máu statin (Atorvastatin,Simvastatin…) được chuyển hóa tại gan và có thể làm tăng men gan nhẹ. Ở người bệnh gan cần theo dõi men gan định kỳ và sử dụng theo chỉ định của bác sĩ.
4.4. Một số thuốc khác
- Thuốc kháng lao (Isoniazid, Rifampicin)
- Thảo dược, thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc
5. Nguyên tắc sử dụng thuốc an toàn
Để hạn chế rủi ro, dưới đây là một số lưu ý quan trọng:
- Không tự ý mua và dùng thuốc khi chưa hỏi ý kiến chuyên gia y tế
- Khai báo tiền sử bệnh gan khi đi khám
- Sử dụng đúng liều và thời gian điều trị
- Không uống rượu bia khi đang dùng thuốc
- Tái khám và xét nghiệm men gan theo lịch hẹn
Gan đóng vai trò trung tâm trong việc xử lý thuốc, người bệnh gan cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng thuốc. Việc dùng thuốc đúng chỉ định, đúng liều và có theo dõi định kỳ sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ và bảo vệ gan tốt hơn.
Nguồn tham khảo
- Amarapurkar DN. Prescribing Medications in Patients with Decompensated Liver Cirrhosis.
- Mayo Clinic. Medications for liver failure
- Báo Sức Khỏe & Đời Sống. Những lưu ý khi dùng thuốc ở người bệnh gan.
- Trung Tâm Thuốc. Chuyên luận sử dụng thuốc ở người suy giảm chức năng gan – thận, Dược thư Quốc gia Việt Nam 2022.
